ไบโอฟิล์มส่งผลกระทบต่อกระบวนการสมานแผลอย่างไร?
;
ในกระบวนการสมานแผล ปฏิสัมพันธ์ที่ซับซ้อนระหว่างกลไกการทำงานระดับเซลล์ต่างๆ จะประสานกันเพื่อขับเคลื่อนการฟื้นฟูเนื้อเยื่อให้ดำเนินไปอย่างเป็นขั้นตอน ทว่าท่ามกลางกระบวนการดังกล่าว มีศัตรูตัวฉกาจที่แฝงตัวอยู่อย่างเงียบเชียบ นั่นคือ ไบโอฟิล์ม (Biofilm) แม้ไบโอฟิล์มมักถูกมองข้าม แต่กลับเป็นปัจจัยร่วมที่พบได้บ่อยในบาดแผลที่หายยาก (Hard-to-heal wounds) และนับเป็นความท้าทายสำคัญสำหรับบุคลากรทางการแพทย์ในการเร่งกระบวนการสมานแผลให้เร็วขึ้นและลดความเสี่ยงของภาวะแทรกซ้อนต่างๆ แล้วไบโอฟิล์มส่งผลกระทบต่อกระบวนการสมานแผลอย่างไร?
ทำความเข้าใจเรื่องไบโอฟิล์ม: ผู้บุกรุกที่มองไม่เห็นด้วยตาเปล่า
โดยแก่นแท้แล้ว ไบโอฟิล์ม (Biofilm) คือโครงข่ายที่ซับซ้อนของกลุ่มจุลชีพที่ถูกห่อหุ้มอยู่ภายในเกราะป้องกันที่เรียกว่า สารโพลีแซ็กคาไรด์นอกเซลล์ (Exopolysaccharide matrix) หรือ EPS1 กลุ่มจุลชีพเหล่านี้ซึ่งอาจประกอบด้วยแบคทีเรีย เชื้อรา และเชื้อก่อโรคอื่นๆ ตั้งแต่หนึ่งชนิดขึ้นไป จะยึดเกาะเข้ากับพื้นผิวและรวมตัวกันเป็นกลุ่มโครงสร้างที่ซับซ้อน โดยมักฝังตัวอยู่ภายในบาดแผล2
จุลชีพที่อยู่ภายในไบโอฟิล์มมีความแตกต่างจากจุลชีพที่ลอยตัวอยู่อย่างอิสระ (Planktonic) โดยจะแสดงคุณสมบัติความทนทานต่อสารต้านจุลชีพและกลไกภูมิคุ้มกันของร่างกายสูงกว่าอย่างชัดเจน2 องค์ประกอบของโครงสร้าง EPS ซึ่งผสานไปด้วยโพลีเมอร์หลากหลายชนิด เช่น พอลิแซ็กคาไรด์ โปรตีน และกรดนิวคลีอิกที่ถูกปลดปล่อยออกมาจากเซลล์ ทำหน้าที่ปกป้องแบคทีเรียภายในไบโอฟิล์มจากสภาวะแวดล้อมที่ไม่เอื้ออำนวย อาทิ ภาวะขาดน้ำ รังสียูวี (UV) ความเค็ม ความเป็นพิษจากโลหะ สารต้านจุลชีพ รวมถึงกระบวนการจับกินเชื้อโรคของเม็ดเลือดขาว (Phagocytosis)3 ความทนทานเช่นนี้จึงนับเป็นอุปสรรคสำคัญที่ขัดขวางกระบวนการสมานแผล เนื่องจากการติดเชื้อที่มีไบโอฟิล์มเป็นปัจจัยร่วมมักยังคงอยู่และดำเนินต่อไปอย่างเรื้อรัง แม้จะได้รับการรักษาด้วยแนวทางมาตรฐานทั่วไปแล้วก็ตาม
ปฏิสัมพันธ์ระหว่างไบโอฟิล์มกับกระบวนการสมานแผล
ภาวะแผลหายช้า (Delayed healing)
ในกระบวนการสมานแผลตามปกติ ระยะการอักเสบ (Inflammatory stage) จะใช้เวลาประมาณ 48 ชั่วโมง⁴ ทว่าไบโอฟิล์มจะขัดขวางลำดับขั้นของการสมานแผลโดยเหนี่ยวนำให้เกิดภาวะอักเสบเรื้อรัง⁵ การอักเสบที่ยืดเยื้อซึ่งถูกกระตุ้นอย่างต่อเนื่องจากการหลั่งสารไซโตไคน์ที่ก่อให้เกิดการอักเสบ (Pro-inflammatory cytokines) และผลพลอยได้ที่เป็นพิษจากกลุ่มโครงสร้างไบโอฟิล์ม จะทำลายสมดุลที่ละเอียดอ่อนระหว่างการสร้างใหม่และการสลายตัวของเนื้อเยื่อ ส่งผลให้ระยะการงอกขยายของเซลล์ (Proliferation phase) และระยะการปรับโครงสร้างเนื้อเยื่อ (Remodelling phase) หยุดชะงัก นำไปสู่การปิดตัวของแผลที่ล่าช้าและความแข็งแรงสมบูรณ์ของเนื้อเยื่อที่ลดลง⁶
ความบกพร่องของการสร้างหลอดเลือดใหม่ (Impaired angiogenesis)
การสร้างหลอดเลือดใหม่ (Angiogenesis) ซึ่งจำเป็นต่อการลำเลียงออกซิเจนและสารอาหารเข้าสู่ก้นแผลในระหว่างกระบวนการสมานแผล จะถูกขัดขวางจากภาวะพร่องออกซิเจน (Hypoxia) และการอักเสบที่เกิดจากไบโอฟิล์ม⁷ การรบกวนการหลั่งสารที่ช่วยกระตุ้นการเจริญเติบโตของหลอดเลือด เช่น สารกระตุ้นการเจริญเติบโตของเซลล์บุผนังหลอดเลือด (Vascular endothelial growth factor หรือ VEGF) ส่งผลเสียต่อการก่อตัวของโครงข่ายหลอดเลือด ขัดขวางการไหลเวียนโลหิตไปเลี้ยงเนื้อเยื่อ และยิ่งซ้ำเติมภาวะขาดเลือดเฉพาะที่ภายในสภาวะแวดล้อมระดับจุลภาคของบาดแผลให้รุนแรงขึ้น
ความผิดปกติของการปรับโครงสร้างสารเคลือบเซลล์ (Dysfunctional extracellular matrix (ECM) remodelling)
เอนไซม์ที่สร้างขึ้นจากไบโอฟิล์ม โดยเฉพาะอย่างยิ่งกลุ่มเอนไซม์โปรตีเอส (Proteases หรือที่เรียกว่า Peptidases) จะเข้าย่อยสลายสารเคลือบเซลล์ (Extracellular matrix หรือ ECM) ซึ่งเป็นโครงร่างค้ำจุนทางโครงสร้างที่มีความสำคัญยิ่งต่อการซ่อมแซมเนื้อเยื่อ⁸ การปรับโครงสร้าง ECM ที่ผิดปกติไปนี้จะรบกวนปฏิสัมพันธ์ระหว่างเซลล์กับสารเคลือบเซลล์ ขัดขวางการเคลื่อนที่ของเซลล์ และส่งผลเสียต่อการสร้างองค์ประกอบของเนื้อเยื่อเกี่ยวพันใหม่ ส่งผลให้การปิดตัวของแผลเป็นไปได้ยากและเพิ่มความเสี่ยงต่อการกลายเป็นแผลเรื้อรัง
ความผิดปกติของการควบคุมระบบภูมิคุ้มกัน (Immune dysregulation)
กลไกการหลบเลี่ยงระบบภูมิคุ้มกันของไบโอฟิล์มส่งผลกระทบต่อการตอบสนองทางภูมิคุ้มกันของร่างกาย ทำให้เกิดภาวะติดเชื้อเรื้อรังที่ยืดเยื้อและขัดขวางการสมานแผล ความผิดปกติของการควบคุมระบบภูมิคุ้มกันนี้มีลักษณะเฉพาะคือ ความสามารถในการจับกินเชื้อโรคของเม็ดเลือดขาว (Phagocytosis) ลดลง การสร้างเปปไทด์ต้านจุลชีพ (Antimicrobial peptides) ลดน้อยลง และรูปแบบการหลั่งไซโตไคน์เกิดความไม่สมดุล ก่อให้เกิดสภาวะแวดล้อมระดับจุลภาคที่กดภูมิคุ้มกัน ซึ่งเอื้อต่อการเพิ่มจำนวนของจุลชีพอย่างต่อเนื่อง⁹
แนวทางการรับมือกับความซับซ้อนในการจัดการไบโอฟิล์ม (Navigating the complexities)
ท่ามกลางกลไกอันซับซ้อนของกระบวนการสมานแผล ไบโอฟิล์มนับเป็นอุปสรรคสำคัญที่คงอยู่อย่างต่อเนื่องและท้าทายให้บุคลากรทางการแพทย์ต้องนำกลยุทธ์ที่ทันสมัยและแนวทางการทำงานร่วมกันมาปรับใช้ในการจัดการ อย่างไรก็ตาม การทำความเข้าใจถึงปฏิสัมพันธ์อันซับซ้อนระหว่างไบโอฟิล์มและกระบวนการสมานแผลอย่างถ่องแท้ จะช่วยให้แพทย์และพยาบาลสามารถวางแผนการรักษาที่เหมาะสมเฉพาะราย และประยุกต์ใช้แนวทางสหสาขาวิชาชีพเพื่อยกระดับการดูแลบาดแผลและสร้างผลลัพธ์ทางคลินิกที่ดีขึ้นให้แก่ผู้ป่วย เช่น การปฏิบัติตามหลักการดูแลทำความสะอาดแผลอย่างเป็นระบบ (Wound Hygiene)
References
[1] Sharma S, Mohler J, Mahajan SD, Schwartz SA, Bruggemann L, Aalinkeel R. Microbial Biofilm: A Review on Formation, Infection, Antibiotic Resistance, Control Measures, and Innovative Treatment. Microorganisms [Internet]. 2023 Jun 1;11(6):1614. Available from: https://www.mdpi.com/2076-2607/11/6/1614
[2] Schulze A, Mitterer F, Pombo JP et al. Biofilms by bacterial human pathogens: Clinical relevance - development, composition and regulation - therapeutical strategies. Microb Cell. 2021;8(2):28-56. Published 2021 Feb 1. doi:10.15698/mic2021.02.741
[3] González JF, Hahn MM, Gunn JS. Chronic biofilm-based infections: skewing of the immune response. Pathog Dis. 2018;76(3):fty023. doi:10.1093/femspd/fty023
[4] Trøstrup H, Laulund ASB, Moser C. Insights into Host-Pathogen Interactions in Biofilm-Infected Wounds Reveal Possibilities for New Treatment Strategies. Antibiotics (Basel). 2020;9(7):396. Published 2020 Jul 10. doi:10.3390/antibiotics9070396
[5] Mendoza RA et al. ‘The Impact of Biofilm Formation on Wound Healing’. Wound Healing - Current Perspectives, IntechOpen, May 10 2019. doi:10.5772/intechopen.85020.
[6] Zhao G, Usui ML, Lippman SI et al. Biofilms and Inflammation in Chronic Wounds. Adv Wound Care (New Rochelle). 2013;2(7):389-399. doi:10.1089/wound.2012.0381
[7] Hu D, Zou L, Yu W et al. Relief of Biofilm Hypoxia Using an Oxygen Nanocarrier: A New Paradigm for Enhanced Antibiotic Therapy. Adv Sci (Weinh). 2020;7(12):2000398. Published 2020 May 14. doi:10.1002/advs.202000398
[8] Ramírez-Larrota JS, Eckhard U. An Introduction to Bacterial Biofilms and Their Proteases, and Their Roles in Host Infection and Immune Evasion. Biomolecules. 2022;12(2):306. Published 2022 Feb 14. doi:10.3390/biom12020306
[9] Roy R, Tiwari M, Donelli G et al. Strategies for combating bacterial biofilms: A focus on anti-biofilm agents and their mechanisms of action. Virulence. 2018;9(1):522-554. doi: 10.1080/21505594.2017.1313372
Next steps
Blogs