เหตุใดไบโอฟิล์มจึงทนทานต่อการรักษาอย่างมาก?
;
เหตุใดไบโอฟิล์มในบาดแผลจึงทนทานต่อการรักษาอย่างมาก และวัสดุปิดแผลสามารถทำลายไบโอฟิล์มได้อย่างไร?
มีหลักฐานทางวิชาการบันทึกไว้อย่างชัดเจนว่า บาดแผลที่หายยาก (Hard-to-heal wounds) ส่วนใหญ่ที่มีการติดเชื้อเรื้อรังเฉพาะที่นั้น มีสาเหตุหลักมาจากไบโอฟิล์ม [1] เมื่อกลุ่มโครงสร้างไบโอฟิล์มที่ซับซ้อนก่อตัวขึ้นแล้ว มักจะมีความทนทานต่อแนวทางการรักษามาตรฐานอย่างมาก รวมถึงยาปฏิชีวนะ และเป็นที่ทราบกันดีว่าไบโอฟิล์มเป็นอุปสรรคสำคัญที่ขัดขวางกระบวนการสมานแผล [2]
ดร. แมทธิว มาโลน (Dr Matthew Malone) ผู้เชี่ยวชาญด้านไบโอฟิล์มและหนึ่งในคณะผู้เชี่ยวชาญระดับโลกด้านไบโอฟิล์มในบาดแผล (Global Wound Biofilm Expert Panel) [3] ซึ่งได้ร่วมกันจัดทำเอกสารฉันทามติฉบับสำคัญในปี ค.ศ. 2017 เพื่อสร้างความเข้าใจที่ถูกต้องเกี่ยวกับบทบาทของไบโอฟิล์มในทางคลินิก และวางรากฐานให้บุคลากรทางการแพทย์สามารถสังเกตและประเมินภาวะไบโอฟิล์มในบาดแผลเรื้อรังที่ไม่หายได้ เพื่อยกระดับการดูแลรักษาผู้ป่วยให้เกิดประสิทธิภาพสูงสุด [3] ดร. มาโลน ได้อธิบายถึงแนวทางที่ดีที่สุดในการรับมือกับไบโอฟิล์ม รวมถึงคุณสมบัติของ Aquacel® Ag+ Extra ที่ถูกออกแบบมาเพื่อสลายและลดปริมาณไบโอฟิล์ม อันเป็นการขจัดอุปสรรคสำคัญที่ขัดขวางการสมานแผล
ดร. มาโลน อธิบายว่า การต่อสู้กับไบโอฟิล์มจำเป็นต้องอาศัยแนวทางการรักษาแบบผสมผสานหลายมิติ เนื่องจากไบโอฟิล์มมีความทนทานสูงมาก โดยหัวใจสำคัญของกระบวนการนี้คือการกำจัดออกทางกายภาพ เช่นเดียวกับการแปรงฟันเพื่อป้องกันการสะสมของคราบพลัค (ไบโอฟิล์มในช่องปาก) การกำจัดเนื้อเยื่อตายด้วยเครื่องมือมีคม (Sharp debridement) โดยใช้ใบมีดผ่าตัดจะช่วยขจัดไบโอฟิล์มออกจากพื้นแผลได้โดยตรง
อย่างไรก็ตาม ดร. มาโลน ชี้ให้เห็นว่า “เรื่องนี้ไม่ได้ง่ายดายขนาดนั้น และไม่มีวิธีใดเพียงวิธีเดียวที่แก้ไขได้ทั้งหมด เราไม่สามารถมองเห็นไบโอฟิล์มได้ด้วยตาเปล่า อีกทั้งจุลชีพยังไม่ได้กระจายตัวอย่างสม่ำเสมอทั่วทั้งพื้นผิวแผล ซึ่งหมายความว่าบุคลากรทางการแพทย์อาจยังคงหลงเหลือไบโอฟิล์มบางส่วนไว้แม้จะทำการกำจัดเนื้อเยื่อตายไปแล้วก็ตาม ดังนั้น จึงจำเป็นต้องใช้แนวทางอื่นร่วมด้วย”
แน่นอนว่าบาดแผลจำเป็นต้องได้รับการดูแลตามมาตรฐานที่ดี ซึ่งรวมถึงการเตรียมพื้นแผล (Wound bed preparation) และการกำจัดเนื้อเยื่อตาย (Debridement) ในรายที่มีข้อบ่งชี้ นอกจากนี้ อาจต้องพิจารณาใช้สารต้านจุลชีพเฉพาะที่ (Topical antiseptics) อย่างเหมาะสม เพื่อช่วยกำจัดจุลชีพที่อาจหลงเหลืออยู่จากการขจัดเนื้อเยื่อทางกายภาพให้หมดไป
“เราไม่สามารถมองเห็นไบโอฟิล์มได้ด้วยตาเปล่า จึงมีโอกาสสูงที่จะหลงเหลือบางจุดไว้ ดังนั้นจึงจำเป็นต้องใช้แนวทางอื่นร่วมด้วย”
ดังนั้น การใช้น้ำยาทำความสะอาดแผลเฉพาะที่และสารต้านจุลชีพจึงมีประโยชน์อย่างยิ่งเมื่อใช้ควบคู่ไปกับการขจัดไบโอฟิล์มทางกายภาพ วัสดุปิดแผล Aquacel® Ag+ Extra ประกอบด้วยสารต้านจุลชีพ (เงินไอออนิก) ร่วมกับสารสำคัญอีก 2 ชนิด ได้แก่ สารลดแรงตึงผิว (Surfactant) และสารจับประจุโลหะ (Metal chelating agent) เมื่อทำงานร่วมกัน สารทั้งสองชนิดนี้จะช่วยยกตัวและทำลายโครงสร้างสารโพลีเมอร์นอกเซลล์ หรือ EPS (Extracellular Polymeric Substance) ซึ่งเป็นส่วนประกอบของไบโอฟิล์มที่ทำหน้าที่เคลือบและปกป้องกลุ่มจุลชีพ และเป็นสาเหตุสำคัญประการหนึ่งที่ทำให้ไบโอฟิล์มกำจัดได้ยาก ทั้งนี้ การสลายโครงสร้าง EPS ด้วยสารลดแรงตึงผิวและสารจับประจุโลหะจะช่วยเปิดทางให้สารต้านจุลชีพเงินไอออนิกสามารถแทรกซึมเข้าไปทำลายจุลชีพที่อยู่ภายในกลุ่มโครงสร้างไบโอฟิล์มได้อย่างมีประสิทธิภาพ
สารลดแรงตึงผิว (Surfactant) คืออะไร และเหตุใดจึงต้องผสมสารนี้ลงในวัสดุปิดแผล?
สารลดแรงตึงผิว (Surfactants) ถูกนำมาใช้อย่างแพร่หลายเพื่อขจัดสิ่งสกปรก หากอธิบายให้เข้าใจง่าย สารลดแรงตึงผิวทำหน้าที่ "ทำให้อ่อนนุ่มและแตกตัว" โดยอาศัยกลไกการเพิ่มความสามารถในการเปียกชุ่มของพื้นผิวแผล (Wettability) และเพิ่มความสามารถในการละลาย (Solubility) ของสิ่งตกค้างต่างๆ ภายในบาดแผล
บทบาทของสารลดแรงตึงผิวในวัสดุปิดแผลคือการเสริมประสิทธิภาพในการกักเก็บและขจัดสิ่งสกปรก เนื้อเยื่อที่ไม่มีชีวิต (Non-viable tissue) และโปรตีนที่ละลายน้ำได้ รวมถึงช่วยยับยั้งการยึดเกาะของไบโอฟิล์มเข้ากับก้นแผล (Wound bed)
สารจับประจุโลหะ (Chelating agent) คืออะไร และมีหน้าที่อย่างไรในวัสดุปิดแผล?
สารเอทิลีนไดอะมีนเตตระอะซิติกแอซิด (Ethylenediaminetetraacetic acid หรือ EDTA) ช่วยเพิ่มสภาพให้เยื่อหุ้มเซลล์ของแบคทีเรียยอมให้สารผ่านเข้าออกได้มากขึ้น และช่วยเสริมฤทธิ์ของยาปฏิชีวนะโดยเอื้อให้ตัวยาแทรกซึมเข้าสู่เซลล์เป้าหมายได้ดียิ่งขึ้น นอกจากนี้ EDTA ยังช่วยทำลายโครงสร้างไบโอฟิล์มผ่านกลไกการจับกับไอออนของโลหะ เช่น แคลเซียมและเหล็ก ซึ่งโลหะเหล่านี้เป็นองค์ประกอบสำคัญของสารโพลีเมอร์นอกเซลล์ (EPS) ที่ทำให้ไบโอฟิล์มมีความเหนียวแน่นและกำจัดออกได้ยาก
ทั้งนี้ EDTA จะทำงานร่วมกับสารเบนซีโทเนียมคลอไรด์ (Benzethonium chloride หรือ BEC) ซึ่งเป็นสารลดแรงตึงผิว (Surfactant) ที่อยู่ในวัสดุปิดแผล Aquacel® Ag+ Extra
กล่าวโดยสรุป สารทั้งสองชนิดนี้ทำงานร่วมกันเพื่อ "เปิดโครงสร้าง" ของ EPS ส่งผลให้เงินไอออนิก (Ionic silver) ไม่สูญเสียประสิทธิภาพไปโดยเปล่าประโยชน์ และสามารถแทรกซึมเข้าถึงจุลชีพเป้าหมายได้โดยตรง การผสานกลไกการทำงานร่วมกันเช่นนี้ถือเป็นคุณสมบัติที่โดดเด่นเฉพาะตัวในวัสดุปิดแผล และที่สำคัญคือสามารถออกฤทธิ์ได้อย่างต่อเนื่องยาวนานสูงสุดถึง 7 วัน
References:
1. Malone M, Bjarnsholt T, McBain AJ, James GA, Stoodley P, Leaper D, Tachi M, Schultz G, Swanson T, Wolcott RD. The prevalence of biofilms in chronic wounds: a systematic review and meta-analysis of published data. Journal of wound care. 2017 Jan 2;26(1):20-5.
2. Murphy C, Atkin L, Swanson T, Tachi M, Tan YK, de Ceniga MV, Weir D, Wolcott R, Ĉernohorská J, Ciprandi G, Dissemond J. Defying hard-to-heal wounds with an early antibiofilm intervention strategy: wound hygiene. Journal of wound care. 2020 Mar 1;29(Sup3b):S1-26.
3. Schultz G, Bjarnsholt T, James GA, Leaper DJ, McBain AJ, Malone M, Stoodley P, Swanson T, Tachi M, Wolcott RD, Global Wound Biofilm Expert Panel. Consensus guidelines for the identification and treatment of biofilms in chronic nonhealing wounds. Wound Repair and Regeneration. 25, 744–757.
Next steps
Blogs