วิธีการสังเกตและประเมินภาวะไบโอฟิล์มในบาดแผล
;
ไบโอฟิล์มในบาดแผล (Wound biofilm) คือโครงสร้างที่ซับซ้อนซึ่งเกิดจากการรวมตัวกันของกลุ่มแบคทีเรียและจุลชีพอื่นๆ การมีอยู่ของไบโอฟิล์มในบาดแผลก่อให้เกิดปัญหาในการรักษา เนื่องจากแบคทีเรียที่ถูกห่อหุ้มด้วยไบโอฟิล์มจะมีความทนทานต่อระบบภูมิคุ้มกันของร่างกายและการรักษาด้วยยาปฏิชีวนะแบบดั้งเดิมได้มากกว่าแบคทีเรียที่ลอยตัวอิสระ ทั้งนี้ ไบโอฟิล์มมักพบได้ในบาดแผลเรื้อรังส่วนใหญ่ โดยสามารถฝังตัวอยู่ได้ทั้งบริเวณพื้นผิวและในชั้นเนื้อเยื่อที่ลึกลงไปของบาดแผล1
การเกิดไบโอฟิล์มในบาดแผลที่หายยาก (Hard-to-heal wounds) และบทบาทสำคัญในการทำให้แผลหายช้าได้รับการบันทึกไว้ในหลักฐานทางวิชาการอย่างชัดเจน2 การเรียนรู้วิธีสังเกตและประเมินภาวะไบโอฟิล์มในบาดแผลจึงต้องอาศัยความเข้าใจในคุณลักษณะและสัญญาณทางคลินิกที่บ่งชี้ถึงการมีอยู่ของไบโอฟิล์ม ผ่านการประเมินทางคลินิก การซักประวัติผู้ป่วย และการตรวจทางห้องปฏิบัติการร่วมกัน
การเปลี่ยนแปลงของลักษณะบาดแผล บาดแผลที่เกี่ยวข้องกับไบโอฟิล์มอาจมีลักษณะเฉพาะ เช่น มีแผ่นฟิล์มเมือกเหนียวหรือมีสีผิดปกติปกคลุมอยู่บนก้นแผล (Wound bed) และบาดแผลอาจดูเหมือนหยุดชะงักอยู่ในระยะอักเสบ (Inflammatory phase) ของกระบวนการสมานแผล
สัญญาณทางคลินิกของไบโอฟิล์มในบาดแผลที่หายยาก
-
แผลหายช้ากว่าปกติ (Delayed healing) หากบาดแผลใช้เวลารักษานานผิดปกติแม้จะได้รับการดูแลแผลอย่างเหมาะสมแล้ว อาจเป็นข้อบ่งชี้ให้สงสัยถึงการมีอยู่ของไบโอฟิล์ม ในสถานการณ์เช่นนี้ บาดแผลจะยังคงเปิดอยู่และไม่พัฒนาเข้าสู่ระยะการสมานแผลตามปกติ บาดแผลทุกชนิด โดยเฉพาะบาดแผลที่หายยาก จะได้รับประโยชน์จากการดูแลตามหลักการทำความสะอาดและจัดการแผลอย่างเป็นระบบ (Wound Hygiene)3
-
การติดเชื้อซ้ำซ้อน (Recurrent infections) การติดเชื้อที่เกิดขึ้นอย่างต่อเนื่องหรือกลับมาเป็นซ้ำในตำแหน่งแผลเดิมแม้จะได้รับการดูแลอย่างเหมาะสม อาจบ่งชี้ถึงการมีอยู่ของไบโอฟิล์ม เนื่องจากไบโอฟิล์มช่วยปกป้องแบคทีเรียจากระบบภูมิคุ้มกันและยาปฏิชีวนะ ท่านอาจสังเกตเห็นวงจรที่แผลทำท่าจะดีขึ้นแล้วกลับทรุดลงอีก โดยมีอาการบวม แดง และร้อนบริเวณรอบแผลเพิ่มขึ้น รวมถึงมีหนองไหล บาดแผลที่ไม่หายเหล่านี้ส่งผลกระทบอย่างรุนแรงต่อผู้ป่วย อาจนำไปสู่ภาวะแทรกซ้อนระยะยาวและคุณภาพชีวิตที่ลดลง ทั้งยังสร้างภาระทางเศรษฐศาสตร์สาธารณสุขอย่างมหาศาลให้แก่ระบบบริการสุขภาพ4
อาการที่เกี่ยวข้องกับไบโอฟิล์ม ผู้ป่วยที่มีบาดแผลซึ่งมีไบโอฟิล์มอาจแจ้งอาการผิดปกติ เช่น อาการปวดที่เพิ่มมากขึ้น มีกลิ่นเหม็น หรือลักษณะภายนอกของบาดแผลเปลี่ยนแปลงไป
ลักษณะของสารคัดหลั่ง (Exudate Characteristics) ไบโอฟิล์มในบาดแผลสามารถกระตุ้นให้เกิดสารคัดหลั่งในปริมาณที่มากขึ้น แม้ว่าสารคัดหลั่งจะเป็นส่วนหนึ่งที่เกิดขึ้นตามธรรมชาติและมีความจำเป็นต่อกระบวนการสมานแผล แต่ปริมาณสารคัดหลั่งที่มากหรือน้อยจนเกินไปล้วนส่งผลให้บาดแผลหายช้าลง5
การประเมินทางคลินิก (Clinical Assessment) สามารถประเมินภาวะไบโอฟิล์มในบาดแผลเรื้อรังได้โดยการตรวจดูลักษณะของก้นแผลและเนื้อเยื่อรอบแผล รวมถึงตรวจสอบสัญญาณของการติดเชื้อ การเก็บตัวอย่างสิ่งส่งตรวจด้วยไม้พันสำลีปราศจากเชื้อ (Sterile cotton swab) จะช่วยให้สามารถนำไปวิเคราะห์เพิ่มเติมได้
การตรวจทางห้องปฏิบัติการ (Laboratory Testing)
-
การเพาะเชื้อจากบาดแผล (Wound Cultures) การเก็บตัวอย่างเพื่อเพาะเชื้อสามารถช่วยระบุชนิดของแบคทีเรียที่อยู่ในบาดแผลและใช้เป็นแนวทางในการให้ยาปฏิชีวนะ อย่างไรก็ตาม วิธีการเพาะเชื้อแบบดั้งเดิมอาจไม่สามารถตรวจจับแบคทีเรียที่สร้างไบโอฟิล์มได้อย่างมีประสิทธิภาพเสมอไป
-
การตัดชิ้นเนื้อตรวจและพยาธิวิทยา (Biopsy and Histopathology) การตัดชิ้นเนื้อบริเวณบาดแผลเพื่อนำไปตรวจทางจุลพยาธิวิทยาสามารถยืนยันการมีอยู่ของไบโอฟิล์มได้ แต่เนื่องจากเป็นหัตถการที่มีการรุกล้ำร่างกาย (Invasive method) จึงไม่นิยมใช้เป็นลำดับแรก เว้นแต่ผลการตรวจวินิจฉัยด้วยวิธีอื่นจะยังไม่สามารถสรุปผลได้ชัดเจน
-
เทคนิคการถ่ายภาพขั้นสูง (Advanced Imaging Techniques) เทคนิคการถ่ายภาพขั้นสูง เช่น กล้องจุลทรรศน์คอนโฟคอลชนิดส่องกราดด้วยเลเซอร์ (Confocal laser scanning microscopy) หรือกล้องจุลทรรศน์อิเล็กตรอนแบบส่องกราด (Scanning electron microscopy) สามารถใช้เพื่อดูโครงสร้างของไบโอฟิล์มได้โดยตรง อย่างไรก็ตาม เครื่องมือเฉพาะทางขั้นสูงเหล่านี้อาจไม่ได้มีพร้อมให้บริการในสถานพยาบาลทุกแห่ง
เครื่องมือช่วยวินิจฉัย (Diagnostic Tools) ปัจจุบันมีการพัฒนาเครื่องมือวินิจฉัยเพื่อตรวจหาองค์ประกอบที่เกี่ยวข้องกับไบโอฟิล์ม เช่น ตัวบ่งชี้ทางชีวภาพ (Biomarkers) หรือสารพันธุกรรมที่จำเพาะ เครื่องมือเหล่านี้ยังคงอยู่ในขั้นตอนการวิจัยและอาจยังไม่พร้อมใช้งานอย่างแพร่หลายในทางคลินิกทั่วไป
การประเมินและระบุภาวะไบโอฟิล์มในบาดแผลเป็นเรื่องที่ท้าทาย จึงจำเป็นต้องอาศัยดุลยพินิจทางคลินิกร่วมกับเครื่องมือวินิจฉัยเพื่อประกอบการตัดสินใจวางแผนการรักษาอย่างรอบคอบ หากมีข้อสงสัยว่าบาดแผลที่หายยากอาจมีไบโอฟิล์มเข้ามาเกี่ยวข้อง การปรึกษาผู้เชี่ยวชาญด้านการดูแลบาดแผลถือเป็นแนวทางที่เหมาะสมที่สุด เพื่อการประเมินอย่างละเอียดและการจัดการรักษาที่ตรงจุด
เอกสารอ้างอิง
References
1. Schultz 2017 Consensus guidelines for the identification and treatment of biofilms in chronic nonhealing wounds
2 & 3. Murphy 2020 Journal of Wound Care International Consensus- Defying hard-to-heal wounds with an early antibiofilm intervention strategy: wound hygiene
4. Murphy 2022 Implementation of Wound Hygiene in clinical practice: early use of antibiofilm strategy promotes positive patient outcomes
5. WUWHS 2019 Consensus Document - Wound Exudate: effective assessment and management
Next steps
Blogs